Friday, 17 June 2011

Saikawt P.H.C. a naunei hmasatak

Pi Zairemmawi w/o Pu Immanuel of Ngurte chun 1-June-2011 khan nau pasal ditum tak el P.H.C. Saikawt-a a nei a, J.S.Y. lawmman Rs. 700/- chu a dawng a nih. Chun, Pu Lalhrillien MDC in Rs. 1000/- in a lawmpui.

2011 INTIEMPUI(Census) THLIRKIRNA

Johny L.F.Tusing
    India ram hi Khawvel hrieta hming serna, le hming inthangna chi tum tum a neia, chu hai lai ah a langsarna pawl tak pakhat chu Population (trend) in\hang dan hi anih. Kum 10  dan peia intiempui a um hlaka tukum 2011 hi vawi 15 intiempui(15th Indian National Census)na anih tah, 2001 khan nei anih a tukum 2011 hi India Intiemna ah a khir le uluk pawl tak ala ani nghe nghe.Tarik 1 April khan fel tak le kim takin 2011 Cencus mipui hrietin puong zâr aniha, mi a barakhai hle, mihriem Population 1.21 Billion or 121 Crore neiin Pasal 623.7 Million le 586.5 Million Nuhmei neiin 181 Million in mihriem ei punga Khawvel  mihriem popo tiemin 100 ah 17.5 pei(17.5% of World Population) India mi ei tling phak, China ram khi 1.34 billion niin Khawvel mihriem tamna tak aniha (19.4% ) World Population  an hluo, tamtak chu annih, adawta USA (308.7 million) hieng rambung pathum hin Khawvel mipui 40% an hluo . Amiruokchu India population in\hang dan enin Intiempui nawka chu ei khum ta ding niin anlang. India mi popo belkhawmin rambung 6 hieng- USA, Indonesia, Brazil, Pakistan, Bangladesh le Japan hai population leh an ang, Uttar Pradesh le Maharashtra State hai pahni chau in USA Population an zat a, India rama mipui tamna tak chu Uttar Pradesh niin mi 199 Million an uma mi 64, 429 chau neiin Lakshadweep chu mi tlawmna tak ani thung, ankar ahla hle, mipui tamna tak hmun(highest density) chu Delhi N-E District aniha KM biel(Sq.Km) sunga-mi 37,346 an uma Arunachal Pradesh Dibang Valley ah ruok chun KM biel sunga mi 1 chau a um ve thunga mi tlawmna taka ngai anih.
    Inchukna tieng chu India in hma a sawn in a thaw \ha hle thung,  2001 khan Literacy rate 64.83% ana 2011 ruok hin chu 74.04% a kai dawr 9.21% in an \hang ei Population ngaituo chun a \ha ang reng hle, State wise ah Kerela Literacy rate an sang taka 93.91% anei, lekhathiem le Officer khawm an tam taka ngai aniha, tuta India rama IAS Top Officer hai hi Kerela mi ani deu tlang pui, India IAS sina a langsar pawl tak Home Secretary nilai mek Gopal K Pillai khawm hi Kerela mi anih, ei veng khawm Churachandpur phairuoma Vilage wise Literary rate ah dam Sawrkar sin nei dam, Gazetted Officer nei zat dam, Post Graduate le Graduate Percentage ieng zam ei tling ve ding ? \hang lak a va hun deh, hieng lai zing hin ei veng Class-XII Result chu kum tin ei thaw \hapeia lawm a um tukuma hlawtlingna ditum tak changtu hai kha Saikawt rose par rimtui \hatak, Olive thing hna mawi tak angin Saikhawpui sukvultu innih, lawm a um takzet . Mi’n an khuo lien vei le Officer hril ding an tam naw ngei an ti chang dam ei lung feia sun angin ana ngawi ngawi hlak, thangthar hai nasa nawk zuolin pu thar nawk ei tieu. Bihar State khu Literacy rate inhnuoi tak anih, 63.82% chau niin India rama mi rethei tamna le \am le harsatna ha’n an nuoi ngun khawp el, thiemna hi chu a lo hlu anih, Inchukna na chun thil hi a lo tluong pei chu anih, India ram State (UT \hangsa in) 10 Literacy rate 85% chuong an uma, chu hai laia North East State chu Mizoram le Tripura an \hang, State hmasawn pawl tak khawm   an nih, Mizoram District pahni Serchhip (98.76%) le Aizawl(98.50%) hai Literacy rate an sang taka ngai anih.kum 2001-2011 sung hin Pasal Literacy rate chu 82.14% ana, Nuhmei ruok chu 65.46% ani thung.
    Lekha inchuk thiem inchuk hi ro hlutak chu alo nih, tu I lak pek thei lo le inruk hmang thei lo aniha mitinin nei seng inla hmasawnna bulpui ning atih, India khawm \hang alak nasa a Literacy rate a \ha deu deu thil athaw thei deu deu bawk, 2020 hin India mipui popo thiem le ziek thiem vawng dinga hma lak mek aniha, chu motives tak el chu Thiemna hin Thilthawtheina(Power) anei a, ziek le tiem ei thiem vawng chun adang chu automatics ah hung inthleng el dingin ngai anih, inchukna hin iengkim a fûn khawma, “Hun lo liem ta hnung a thil tlung, vawisun a ei hun tawng mek  tu –le- tu a  thil tlung le zinga hun la um pei ding a  thil la hung tlung ding hai popo vadung anga an luong khawmna an insung khawmna chu THIEMNA(Education) chau hi anih”
    India mipui tam dan chu ei hriet tah, ei ni ring tu hai hin  thaw ding ei va hau deh, ei Lalpa Isu Krista‘n thupek ropui tak ei liengko ah innghat mawphurna ami pek siha, Chanchin\ha hrildar le puongdar na hmun ding le la hre lo tam tak an in dâp el siha, sinthaw tu le Busîk tu hlak Population enin tiem khawm lo ei ni el sih, ei renga ei \hangruola, nangni keini ti um lova lungruol tak le pheikhai inruol takin hma ei lak tlang a \ul ta takzet Rawngbawlna sin hi Missionary, Pastors le Kohrana hlaw nei hai chau thaw dinga ngai pawl khawm an um, mani Kohran chaua rawngbawl tum khawm ei lo um pal thei mani biel sung chau amani, Khawvel lien lem tukver dang anthawk thlirin ei Kohran, ei biel hai ku hi a va chien lawm lawm deh!! Ei ni rawi chu a tel puiin Suol inhrie han Isu pan nuom lo, Thlarau mi han Isu pawimaw bawk lo ei ni tawla insiem \hatna ding ei nei chu a um anih, ei rawngbawlna ding le hmabak an kau el sia, huoisen taka Isu thlan pan tuhai in Thlan inhawng an hmua, beiseina lientak neia Thlan sunga in chawm lut tawp hai khan mi hmu ngai lo Van Angel an hmua , chu Vantirko thu awi han Thilthawtheina an chang ang khan huoisen takin ei fe na ding hmun pan ngam ei tieua, mi la hmu ngai lo malsawmna, lungawina, zalenna, lungmuongna le vangneina’n ami lo hmuok ding anih.

Lungril Hriselna (Mental Health)

    Pathien in Mihriem a siem lai khan Taksa le lungril neiin a siem a, taksa le lungril chu in ang naw sienkawm an \hang tlang zing a nih. Taksa a na chun lungril ngaituo na a tla hnuoi a, lungril a na chun taksa khawm a chau deu hlak. Chu leiin, mi hrisel ni ding chun taksa a natna nei lo le lungril a natna nei lo ni a \ul ti chu Daktawr theim haiin an lo hriet suok tah.
    Ser-thur a lai-a at phel, no sunga a tui sawrlai ngituona mitthla a hmu ringawt khawma chil hung put el hlak ang hin lungril a ngaituo hai hin hi taksa hi an sukbuoi thei hlak. Thuomhnaw sawp \ul hai chu a bawma siekhawl in a hlui um sa hai khawm sawpfai lo-a, a dang sie belsa pei a ni chun a bawm in dawl zo lovin a kawi dar thei ang hin mifel le hlim thei tak hai khawm lungril a natna a kawp a thu a an nei lai chu mi thinse taka an inchang hlak. Lungril a natna umkhawl hai chu hmun him (safe place) midang a va suknat phak naw na hmun a bunthlak an \ul a nih.
    Mitin in mani insung, khawtlang, ruol le pai, le mani nun a hai hin hringnun a chona (chalanges in life) chi dang dang hai hi tuoklo theilo an ni leiin lungril a sawl/na hlak a, chuong ang mi’n a pai rawn talu pha pha a taksa-ah a hung inlang suok hlak, a hung inlang suok dan hai chu: Bu fak inhniklo dam, zan intheilo dam, ningintelna dam, lungsenna dam, thil thaw na a phurna nei naw na dam, \itna dam, manikhat a um peinaw annawleh mi dang kuoma um pei naw na dam le a dang dang hai an nih. Hieng hai hi kar khat/kar hni sunga a bo nawk a ni chun a pangngai a ni a, chu zo a an la um rawp a ni chun counsellor pan ding a nih. Mental health councellor hai chun midang kuomah chanchin an hril sawng ngai nawh a, harsatna na hai po po hril vawng el ding a nih. Chuong chun, lungril ngaituona a harsatna hai chu thunun dan ding lampui an zawng pui ding a nih. District Hospital a khawm Mental health counsellor pan thei in an um tah.
    Cuonsellor um naw na hmun a chun ruol\ha le mi rungum i harsatna phur pui thei tu ding kuomah chun hril la, i lungril a harsatna hai chun nasatakin sawk zawngkhai a che. Mi\henkhat chun, lungril sawlna an nei pha pha chun: exercise dam, inkhawm dam, hla ngaithlak dam, inzin suok dam le a dang dang an thaw hlak a, chuong hai chu lungril sukhar dan (copping technic) an ni a, thaw rawn talu le inzing talu a thaw chun lungril sawl a belsa thei lei in a huntawk hriet a \ul. Then khat nawk thung chun hieng hun a ding hin zu dawn/ inruithei thaw \ha in an hriet hlak a, a hun tawka tawp lovin addict a awl leiin thaw lo hram a \ha.
    Lungril hrisel hi taksa ta dingin a pawimaw leiin, lungril hi sawizwi le enkawl \hat ding a nih.

Share

Twitter Delicious Facebook Digg Stumbleupon Favorites More