Showing posts with label Article. Show all posts
Showing posts with label Article. Show all posts

Wednesday, 6 July 2011

Chawngkhum DAN tu dawnsak lo

J.L. Tova
    A mimir le tu mimal khawm hi ei \ha a ei hmel khawm a \ha, Teima khawm ei um lai zingin thabo khawm ei um. Taima haiin sin thaw lova umni an kham chang a um ve zeu zeu laiin Thabo ruok chun um ni an kham nitina Thabo ngar ngar in kum an insuo zak zak thung. Chuongang mi chu iemanizat nei mei ei tih.
    Thabo sin thaw pei lo hin rizap thing inruk le mi Ruo antuoi hma hma a mit indawn it it chau khaw an inruk pei vieu lawi. |hat famkim chu an tak a Pathien malsawm nan ei \hahnem ve met tah a thil awm naw a ni lem nawh.
    Zing an thova bu an fak a, an kawpa an leng hmang dai a, zantieng sunghai hnungah buthleng an keithlak hme an hei ena sa or a du ang an naw leh a hei chier nawk a. A Nu beidawng in bu fa hman lo lovin i leng hmanga i nuom na na ah i khieng vela, i du ang chu hung keilut la a suong chu ka pei an nawm a hei ti dek dek a, a nu khawm a pa khawm inza lovin a thabo le a hnuk inhnik na leiin inzak hre der lo an tah.
    Hieng ang mi tlawm te ei inei hai hin an nun sim hmak sien inhlaw’n nitin suok sien nuom a va um de aw!! Thabo veiu hnuk dutui vieu hai hi zawngsak thei a ni ve. Chuongang mi nek chun taimatak a um ang ang fa a lung awi mi hai hi an dingchang a an insung an suk burip lem dai a nih.
    Taima nekin Thabo an sawl a dam a an bau anhuota an thuhuot a chin an tih. Thil um thei le awm êm êm a nih. Taima chun a tha le zung po po, a ngaituona po po chu a insung khawsak na ding in a peka, a chu ding chun a dam sung hun le ni hai a pek tawp el a nih. Thabo, i nun sim la Gen. 3:18-19 ang in um tum raw le.......

Tuesday, 28 June 2011

Ei Reng Hin Mizo Vawng ei Nih

Lalringlien Hmar
    Khawvela hin ram bung hran hran, mania roinrelna (Indepandent Country) a tam em ema. Chuong ram bung tin hnuoia chun State (Governor inlalna) a um pei bawk. Chuonghai chun mani ram chita inbiek pawna tawng (Official/Common language) an nei chit bawk. Chuong vel zuk sui chiengna ding chun ei ram India ngei hi hei hmang ei tih.
    India khawm hi khwvel ram dang Sawrkarin a hung thunun phak lo, mania roinrel (Independent) ram bung pakhat chu ei ni veh a. Chuong a ni lei chun English Tawng bakah, a ram mipuihai inbiek pawna ding tawng tlanglawn (Official/Common language) pakhat bek a ram mi tawng ngei nei a tula. Chuchu ding chun ‘Hindi’ hi hmang a lo ni tah a. Amiruokchu, India ram chu Hindi, piengpui tawnga hmangtuhai ram bik a nih tina lem chu a ni der nawh. India ram sunga hnam dang dang, ropui tak takhai hi mania tawng hran nei, hawrawp Alphabeth) hai khawm a hrana nei ngat vawng an ni tawla. An State-a hai chun hnam hrang hrang hai khawm an um ve vawnga, amiruokchu, an tawng tlanglawna ding chun hnam khat tawng bawk chu an hmang pei a nih. Chuong ang peiin Mizorama khawm hin Hnam hran tamtak ei um veh a, anachu, common language chu pakhat, tuta Mizo tawng ei ti hi a lo nih. Mizo group hai laia hnam hrang hrang tawnghai hin tuta Mizo tawng ei iti ngirhmuna hin chu an va ngir phak ve nawh a, Mizo hnam kaupenghai laia tawng pakhat ve a nizie ei hril nuom a ni chun Mizo-Hmar tawng, Mizo-Paite tawng tiha ei hril a tul. bengali, Madrasi, Punjabi, Asammese le a dang danghai tawng chu ‘Hindi’ a ni thei naw ang bawk khan, Mizo group-hai laia tawng po po chu ‘Mizo Tawng’ ti vawng thei a ni bik bawk nawh.
    Chun eini rawi hi Mizo vawng ei ni dan hi zuk hril dep ei tih ie. Tuta Mizoram ei ti sawh a hma chun Lushai Hills ti a ni hlaka. Chuonga Lushai Hills ti a nina san khawm chu Sap Missionary-haiin Chanchin Tha thedar dinga an hung lut tir lai khan, Pawi, Lakher, Hmar, Lusei le a dang danghai hin an hnam chanpui le chi-le-kuong hai leh chengkhawmna hmun le khuo an satin an um khawm tlangpui deu tak hlak lei khan, an hung dawr le hung Contact hmasak hai chu unau Lusei tawng hmang pawl hai hi ni ngei awm an nih. An hnam hming an hang indawn chun Lusei hnam an ni thu an hril ngei ding a nih a. Saphai lo hriet dan chun Lusei chu Lushai ti angin an lo hreit ni ngei ding a na, Lushai tiin record an lo ziek taha. Ram khawm chu Lushai Hills an ti ta pei ni ngei ding a nih. (Hienglai tak hi chu zeldin thu a ni chuh). Chuong lai huna ei ram Lushai Hills tiha Sap Missionary-haiin an lo phuok chu, a ram neitu India Sawrkar hlak chun a ram sunga mi a ni ringawta chu a va uksak chuong nawh a, a hluotu ei Pi le Puhai kahn an nuom dan dana an nun le hun an hmangna ram, hnam le hnam, khuo le khuo indova, mani mihriem chanpuihai lu lak rawn (head-hunting) chu an inelna ropuitak a lo ni hlak. Chuong anga an nun an hmang pei lai chun Gospel Chanchin Tha chu a hung lut tah a. Kristien an hung ni ruol ruolin Khawvel politics tieng khawm an hung changkang pei a, kum 1950 vela khan chu, party pakhat, ‘Mizo Union,’ ti chu a hung pieng tah a, chu party-a chun a bik takin Hmar nauhai hi a thuoitu le a thangnasa active part latu an ni ve nghe nghe. Chu party motto chu Lal (Chief) hai thuneina peithlaka, democracy indin ding ti a na. Thang an lak nasa em em. Chu le inzawm chun hla khawm a hnuoia anghin an phuok nghe nghe:
    ‘Zalen ram hual a ngai tawh lo, Union-in kawng dal, a ti che;
    Ti che, ti che, tum chinah bang tawh rawh.’ tiin.
    Chun, Manipura khawm, a bik takin Hmar suka khun Mizo Unionn party chu an lo zawma, an thaw nasa ve em em el bawk. An ri inthang vel chu Manipur Reng, P.B. Singh chun a lo hrieta, Assam Rifles-hai thuoiin Hmar suka khun a zu fe tah a, Mizo Union memberhai chun an ti a, an lo tlansie a. Chu le inzawm chun hla an lo phuok bawka, hieng ang hin:
    ‘P.B. Singh a hung inzina, Assam Rifles a hung thuoi;
    Union-haiin an lo ti a, Bufai le belte chawiin:
    Tuikhur mawng tieng an tlan.’ tiin.
    Pu P.B. Singh chun Hmar hotuhai chu an hmupuia, a thlema, “In unau, Lushai Hills tienga mihai le in inzawmna chu suktan unla, hi Union party activity hi in bansan chun, nangni Hmar nauhai hi Regional Council in umna areaa hin peng ka ti cheu,” a tih a. Amiruokchu, Union hotuhai chun Pu P.B. Singh a thuhril chu an pawm pek nawh a, Hmar nauhai ta dinga thil tha tak el chu an lo bawbuok an tha chuh. Iengkhawm nisien, Lushai Hills tieng chun an politics khel chu an hung hlawtling tah a, Lalhai thuneina khawm chu peithlakin a hung um tah a. Chuonga Politics tieng khawm an hung changkang pei hnung chun, ‘Lushai Hills’ ti khawm chu hman pakhat chau ram bik tina ang deu a ni lei le eini Mizo groupa hnam popo umna ram a ni leiin ‘Mizo District’ tiin an thlak nawk ta lem a nih. Chuongchun, Lushai hills ti halk kha Mizo District ti a hung ni tah a, Politics rama hmasawnna hung peiin State puitlinga hlangkai a hung ni ta pei a, a State hminga khawm ‘Mizoram,’ ti a hung ni ta pei sawh. Chuleiin, ei reng hin Mizo vawng ei na, Mizoram khawm sawh ei renga ei ram a ni bawk.
    Chuong a ni lei chun Mizo inti amanih, Mizo Upa Pawl, inti amanih khawm hi inzak ding le inthlahrung ding a ni der nawh. ‘Mizo Upa Pawl,’ ti hi khaw tinah ei um a, siet nia intawiawmna tha tak pakhat ve a nih a. Saikawta khawm hin member 160 neka tam ei um tah a, ei pung pei bawk. Chun ka hril nuom tak chu Siet nia inthawiawma ei inral huna hin mi tam tak chu Mizo anga inngai tak tak thei naw ang deu le inzak deu duk ang rengin ei um ni’n an lang a, thilpek ei inhlan laia mani ngirhmun senga lo ngir ding ti le kuong bla Mizo Upa Pawl thlalak ding hang ti changkhawm hin, tamtak chu ei inkiltawi tlat. Hi hi thaw naw chi ni’n kei chun ka ngai ve a nih. Mizo vawng ei na, ei reng hin Mizo ei ni hih.

Saturday, 18 June 2011

HNAM HI TAWNG, TAWNG HI HNAM

                                                                                            JL Tova
    Thupui a ei i sie hin seitak in indikna chin a nei. Seitakah inkhel thei bawk a tih. Pathien in chi-le kuong HNAM a a siem hai chu Tawng in anthuoma, Mithiem le daizan deu hai hin an inziekhlak a. “ Khawvela Hnam tam tak chun antawng an theinghil a tawng dang an hmang ”, ti hi. thu hi hla hla hi thu ti ang deu a ni dim. thu ziek har  chin a thlak an siem a hla a anchanga. Hla khawm a hrila hril chun thu ani tho bawk.
    Ei i hril num chu Mizoram ah lut inla, Chutaka chun thlir inla; tihi a nih. Mizoram chu Zohnathlak hai Jerusalem a nih. a tawng chu Lusei/Dulien tawng a nih. thangthar dawhabo dawntawi hai in mi an hne a nih ti ngaituo der lovin dulien tawng chu Mizo tawng tin an pawma. Tienlai a education, academic leterature ah Lushai nihlak chu tun chu Mozo tin an inbuk tah. Mozo tawng a la pieng nawh. Churachandpur hi Mizoram le Mizo tawng inkulna a ni lem. Mizo-Hnam tamtak inchekpawl na  hming nomenclature hin tawng a la nie nawh. Asan chu- inlungruola thaw/workshop neia hriltlang le convention a tlukna um lo, a tawng hmangtu haiin mi tawng tamchilh (assimilate) an tamna leia hi Lushai lusei/dulien chau tawng kha Mizo tawng ah an thawleia Mizorama hnam popo chu phuokthar Mizo tawng a ti tum na ah hlawtling takin an tumna an hlen suo a nih. A bik takin Mizoram a hnam tamtak HMAR hai in an nu tawng maksan in, an tawng le culture le an Customary law chen maksan in midawpah an lut nam thip a. A dawttu Ralte hai khawm an danglam bik nawh. Chu ruol chun Poi, Lai khawm seitak in a fen a, a fen zo tep- a hming in Lai Dist chu an nei. An tawng le Culture Custom chu a ral met met.
    Pathien in Hnam pakhata andin, Tawng upa em em le mawi em em a anthum hai hin mi tawnga a mi siemtu ei biek el chun a ngaidan ninaw pal el a tih ti inlau um hlen ka ring. Vawkpui bawngpui in hram in in-bu ruoi ruoi sien mak ei ti awm ngei.!!
    Thil mak deu el chu:- Mizoram a HPC in District demand a ramriek an inlawi khan Sawrkar in an demand sung a HNAM hai tiem ding in member an dina. Chu thuoitu khawm chu EIH EM A AR Hmar tho a nih, Saikawt a H/school a kai laia khawsa tah an hei fanga, intin ah an luta. Eng Hnam nge i nih? HMAR, Engtawng nge in hman? Mizo tawng. tiha dawntu chu a area a khawm Za pei a Sawmkuo nek in an tam si... “Chulah, a tawng bera Mizo tawng inhman a hnu” an ti dai a nih. Tu chen hin Sinlung hill a chun election um lovin khawvela interim period sawttak ah (1994-2011) a la um. Hnam dang tawng hmang lei a nih.

Friday, 17 June 2011

2011 INTIEMPUI(Census) THLIRKIRNA

Johny L.F.Tusing
    India ram hi Khawvel hrieta hming serna, le hming inthangna chi tum tum a neia, chu hai lai ah a langsarna pawl tak pakhat chu Population (trend) in\hang dan hi anih. Kum 10  dan peia intiempui a um hlaka tukum 2011 hi vawi 15 intiempui(15th Indian National Census)na anih tah, 2001 khan nei anih a tukum 2011 hi India Intiemna ah a khir le uluk pawl tak ala ani nghe nghe.Tarik 1 April khan fel tak le kim takin 2011 Cencus mipui hrietin puong zâr aniha, mi a barakhai hle, mihriem Population 1.21 Billion or 121 Crore neiin Pasal 623.7 Million le 586.5 Million Nuhmei neiin 181 Million in mihriem ei punga Khawvel  mihriem popo tiemin 100 ah 17.5 pei(17.5% of World Population) India mi ei tling phak, China ram khi 1.34 billion niin Khawvel mihriem tamna tak aniha (19.4% ) World Population  an hluo, tamtak chu annih, adawta USA (308.7 million) hieng rambung pathum hin Khawvel mipui 40% an hluo . Amiruokchu India population in\hang dan enin Intiempui nawka chu ei khum ta ding niin anlang. India mi popo belkhawmin rambung 6 hieng- USA, Indonesia, Brazil, Pakistan, Bangladesh le Japan hai population leh an ang, Uttar Pradesh le Maharashtra State hai pahni chau in USA Population an zat a, India rama mipui tamna tak chu Uttar Pradesh niin mi 199 Million an uma mi 64, 429 chau neiin Lakshadweep chu mi tlawmna tak ani thung, ankar ahla hle, mipui tamna tak hmun(highest density) chu Delhi N-E District aniha KM biel(Sq.Km) sunga-mi 37,346 an uma Arunachal Pradesh Dibang Valley ah ruok chun KM biel sunga mi 1 chau a um ve thunga mi tlawmna taka ngai anih.
    Inchukna tieng chu India in hma a sawn in a thaw \ha hle thung,  2001 khan Literacy rate 64.83% ana 2011 ruok hin chu 74.04% a kai dawr 9.21% in an \hang ei Population ngaituo chun a \ha ang reng hle, State wise ah Kerela Literacy rate an sang taka 93.91% anei, lekhathiem le Officer khawm an tam taka ngai aniha, tuta India rama IAS Top Officer hai hi Kerela mi ani deu tlang pui, India IAS sina a langsar pawl tak Home Secretary nilai mek Gopal K Pillai khawm hi Kerela mi anih, ei veng khawm Churachandpur phairuoma Vilage wise Literary rate ah dam Sawrkar sin nei dam, Gazetted Officer nei zat dam, Post Graduate le Graduate Percentage ieng zam ei tling ve ding ? \hang lak a va hun deh, hieng lai zing hin ei veng Class-XII Result chu kum tin ei thaw \hapeia lawm a um tukuma hlawtlingna ditum tak changtu hai kha Saikawt rose par rimtui \hatak, Olive thing hna mawi tak angin Saikhawpui sukvultu innih, lawm a um takzet . Mi’n an khuo lien vei le Officer hril ding an tam naw ngei an ti chang dam ei lung feia sun angin ana ngawi ngawi hlak, thangthar hai nasa nawk zuolin pu thar nawk ei tieu. Bihar State khu Literacy rate inhnuoi tak anih, 63.82% chau niin India rama mi rethei tamna le \am le harsatna ha’n an nuoi ngun khawp el, thiemna hi chu a lo hlu anih, Inchukna na chun thil hi a lo tluong pei chu anih, India ram State (UT \hangsa in) 10 Literacy rate 85% chuong an uma, chu hai laia North East State chu Mizoram le Tripura an \hang, State hmasawn pawl tak khawm   an nih, Mizoram District pahni Serchhip (98.76%) le Aizawl(98.50%) hai Literacy rate an sang taka ngai anih.kum 2001-2011 sung hin Pasal Literacy rate chu 82.14% ana, Nuhmei ruok chu 65.46% ani thung.
    Lekha inchuk thiem inchuk hi ro hlutak chu alo nih, tu I lak pek thei lo le inruk hmang thei lo aniha mitinin nei seng inla hmasawnna bulpui ning atih, India khawm \hang alak nasa a Literacy rate a \ha deu deu thil athaw thei deu deu bawk, 2020 hin India mipui popo thiem le ziek thiem vawng dinga hma lak mek aniha, chu motives tak el chu Thiemna hin Thilthawtheina(Power) anei a, ziek le tiem ei thiem vawng chun adang chu automatics ah hung inthleng el dingin ngai anih, inchukna hin iengkim a fûn khawma, “Hun lo liem ta hnung a thil tlung, vawisun a ei hun tawng mek  tu –le- tu a  thil tlung le zinga hun la um pei ding a  thil la hung tlung ding hai popo vadung anga an luong khawmna an insung khawmna chu THIEMNA(Education) chau hi anih”
    India mipui tam dan chu ei hriet tah, ei ni ring tu hai hin  thaw ding ei va hau deh, ei Lalpa Isu Krista‘n thupek ropui tak ei liengko ah innghat mawphurna ami pek siha, Chanchin\ha hrildar le puongdar na hmun ding le la hre lo tam tak an in dâp el siha, sinthaw tu le Busîk tu hlak Population enin tiem khawm lo ei ni el sih, ei renga ei \hangruola, nangni keini ti um lova lungruol tak le pheikhai inruol takin hma ei lak tlang a \ul ta takzet Rawngbawlna sin hi Missionary, Pastors le Kohrana hlaw nei hai chau thaw dinga ngai pawl khawm an um, mani Kohran chaua rawngbawl tum khawm ei lo um pal thei mani biel sung chau amani, Khawvel lien lem tukver dang anthawk thlirin ei Kohran, ei biel hai ku hi a va chien lawm lawm deh!! Ei ni rawi chu a tel puiin Suol inhrie han Isu pan nuom lo, Thlarau mi han Isu pawimaw bawk lo ei ni tawla insiem \hatna ding ei nei chu a um anih, ei rawngbawlna ding le hmabak an kau el sia, huoisen taka Isu thlan pan tuhai in Thlan inhawng an hmua, beiseina lientak neia Thlan sunga in chawm lut tawp hai khan mi hmu ngai lo Van Angel an hmua , chu Vantirko thu awi han Thilthawtheina an chang ang khan huoisen takin ei fe na ding hmun pan ngam ei tieua, mi la hmu ngai lo malsawmna, lungawina, zalenna, lungmuongna le vangneina’n ami lo hmuok ding anih.

Sunday, 5 June 2011

INHRIETTIRNA LE NGENNA

J. Rohmingthang
    CL XII Result a suok a pass percentage a thain lawm a um hle. Hienglaizing hin class inhnuoi (lower class) haiin exam an tan meka, result thataka a suok thei na ding chun Nu le pa mitin ei thangruol a tul.
    Naupang lekhatiem lova khawlaidung, lamsir a inhnel mei mei lastick le marble inlak, thil dang dang inhnel hai hi khap tlat ding a nih.
    Ei nau haiin exam an zo ta lei a nauoang inthla zalen el ding an nawh. Naupang chu lekha a tiem lai naupang dang inhnel le khawlai leng a hmu chun a lekha tiem kha a lungrilin an hnik thei ngai nawh. Chuleiin, a tlangpuia exam an zo hma chu mani nau hai seng control ding a nih.
    Chun, Nu le pa khawm mi inleng le khawlai leng thu a ei fimkhur a tha. Vawisuna inchuklai hai hi zinga ei ram thuoitu ding an nih ti hi hriet zing a mani nau hai seng control dingin ei in ngen in ei in hriettir a nih.

Thil inthlak danglam dan hi a mak:

Lalringlien Hmar
    Nikhat lai el khan District Hospital-a Doctor rawn tulna leiin ka va feh a, chu taka ka thaw ding ang ang ka thaw zo hnung, in tienga kir nawk el dinga kan siengsat lai mek chun ngaituona thlifin dang keima a chun a hung hrang lut tah a. Chu ngaituona chu hi Churachandpur High School-a kan kai ve hun lai le inzawma hung lut chu a nih. Kum 1957-a inthawk khan pawl 7-a tannin hi Churachandpur High Scool-a hin ka lo kai ve a, class-mate le ruoltha kawm tam tak ka lo nei vena sikul a nih. Chuong hun laia inthawka tuchen hin Tuithaphai ruom-a hin ka la cheng ve zinga. Hi school kawl vela hin a suk a tungin vawi tam tak inlawnin fe vel hlak lang khawm, a compuond sung taka lem hin chu ka lut ta ngai nawh a, ka lut naw na hi kum 50 lai a lo tling ta hiel a nih. “Khaw he, tutum chu a compound a hin hei lut hrim hrim ka ti ie,” tih a inngaituona chu a nih.
    Chuong anga ngaituona’n a mi thuoi ang dung zui chun a compound sunga chun ka zuk lut ta ngei hrim a.
 Iengkim ka hei thlir vel chun, a lo danglam nasa ta em emin ka hmuh a. iemanih kawnga chu ka khu a sawtin nun hlui ram ngai khawm a keitho nasa hle. Kan kai ve hun laia class-room tina sip hmura thunga, hotu, class hung latu hai lecture ngaithlaa kan um lai nun hai le khan chu an ang ta naw em em ela, a re’n a lo re tlawk tlawk el chu ngaituo ram sukhlatu an lo ni pei bawk. Kan kai lai huna kan kaina, a building sei zura kan class-room ni awma ka hriet le room dang hai khawm chu an khar vawnga. A hmatinga mi am ka ti ding a hnung tinga mi, a zawmpui, building bawk sei rul ela chun class-room pahni vel chu inhawngin ka hei hmu a. Pakhat lema chun teacher (Nuhmei) pakhatin class a lo lak lai le a hmaa thung, naupang pahni vel leh ka hei hmu bawka. Danglam ka tiin iemanih zawng taka chu ka khu a suksawt tak zet. Keini rawi kan kai hun laia hi school function dan le tu ta a function dan chu an thlauvin a danglam takzeta, Hnuoi le van an ti hlak ang deu hi ni’n ka hriet. Population thua hlak, 1957 hun laia nek chun tulai huna ei population number chu a let tam taka tam lem a ni ta awm bawk sih a. Chuong ni si a, hi school inrieng ngawi ngawia a hei um el nasan hi iem nieng atih aw, ti dam a min ngaituotir nasa bawk.
    Ka ngaitou peia, hi sikula kan kai laia kan hotuhaiin class an lak changa an minchuoktir na rawlri dam le English-a lecture an pekna rawlri dam kha lungrilah a hung inri thara, nun hlui ram a min ngai zuoltir nasa hle bawk. Ka la hriet zinghai laia pakhat chu Pu Thienlam, Headmaster kan room-a a hung chang hin chair-a thungin ienghin, “sim, sim; read, read,” tiha, a mi suksan nawk nghal chu a nih. A khawsawt thlak vawng vawng hle. Ama hlak chu aw, tuhin chu hi khawvela rinumna le beidawngnahai popo chu maksanin khawvel thara cheng kumkhuo ta dingin a mi lo fesan vung vung el ta si. Inhmu nawk hun chu la um chek nawnim maw le! Chun kan hotu pakhatin a room-a class a hung lak tuma a lecture ka la hriet zing a um bawk. Ama chun English subject a hung laka, a hei tiem chun word pakhat, ‘tilt,’ ti past tense-a ziek chu ‘tilted,’ ti a nih a. A tiem khan a zuk lam suol deu amanih ding, ‘tiltet,’ a zuk ti ang deu khan ka lo hrieta, ka ruolpa ka bula thung chun ka Na bula dam te’n “a va na nuom awm de!” tiin a hung hrila an nun tat. Khang hun lai dam kha aw, ko kir thei inchang sien nuom a va um takzet de! A liema a liem zo chu an tah si a.
    Thil inthlak danglam dan hi a mak maw? Hun ni leh, mihriem nun ni leh a hung danglama. Khang hun laia ei hun le nunhai kha an thlakin a danglam ti khawm ei hriet nawh a, hun liem peiin hun tharhai ei chuongkaia, chutaka inthawk chun a danglam dan le an thlak dan chu ei lo hriet thei ta a lo nih. Hienga thil tam tak a hung inthlak danglam ang bawk hin, hi Churahandpur High School-a kai ka class-mate le mate naw hai khawm, mi tamtak Central Service-a inziek kaia Officer lien taka suokin an um. Chuong anga sikul tha mi tamtak chuong ang ngirhmuna hlangkaitu ni hlak si kha, tuta hienga chau le inrienga um el ta hi, iengti lei le tu ithawsuol lei am ni tang a ta le? Sawrkar am mipui, annawleh zirtirtuhai lei? Debate chur churna khawp a ni tak zet. Chuong ang bawkin Govt. School dang danghai khawm an hung inriengna sanhai chu angkhat vawng an ni tho ring a um. Thil inthlak danglam dan hi a lo mak thei ngei!

Sunday, 29 May 2011

Ei thil thaw hlakhai

J. Rohmingthang
    Ei pi le pu haia inthawkin damnaw kan (en) le ei harsatnahai hi ei lo in sawmdawl tuo hlak a. Hi thil thatak a ni lai zingin, ei lo thaw ta hlak thawlo ding tamtak a um.  Chuonghai chu- Damnaw ei en/kan hin damnaw pa or nu bulhnai a thung ngei ngei dam ei tum hlak a. Hi hin damnaw pa or nu tading khan borouk tha, boruok thienghlim a mamaw lai zingin ei va hnai a, ei va bum a, ei van thung huol hin boruok lum le boruok thalo boruok riktakin ei va siempek hlak a nih. A thei hram chun damnaw insunga hrim hrim a hin lekhazuol, meiziel (smoking) hawp lo ding a nih. Damnaw inrik hai hi doctor hai chun tu thunghuol phaklo, le chimbuoi phak lovin ICU ah an sie lem hlak. Chun, damnaw ei va en hin pawi ti tak niawm fahran, hmel hlimlo le tapvang anga inlangin ei va en hin damnaw pa/nu ta dingin beiseina a tla hnuoi thei. Thi el dinga inzo tasa zing nihai sianla khawm, hmel pangngai hmel hlimtak puma ei va en hin damnaw pa or nu ta dingin beiseina tha a siemlem hlak.
    Chun, damnaw chu a buoipui tu biktak hai bak chu damnaw room a khawm va lutin va dak vel lo ding a nih. Hi hi ei ziek hin damnaw ei va kan naw ding tina a ni nawh a, ei va kan, ei va en a ei um dan ding tina a ni lem.

Monday, 23 May 2011

Pathien thilsiem a pawimaw naw a lo um nawh:

Lalringlien Hmar
    Pathienin hnuoi chunga a thilsiemhai popo le Vana ei hang hmu thei a siemhai popo lai hin tangkaina le pawimawna nei lo an um der nawh. An pawimawna le hmang tangkaina ding hrim varna (Thluokin) a la hmusuok ri naw leiin thil siem tamtak hai chu tangkaina le pawimawna nei lo ang hin ei ngai mei mei a nih. Awle, iengkhawm nisien chuongtieng chu fe kan in mihriem taksa bung hrang hrang pathienin an din dan le bung tin elhai an tangkai zie, var le rem hre taka rem khawm ei nizie hai hi hei sui dep ei ti aw. Pathien varzie le ama chu inpaktlak a ni zie ei hriet nawk zuol theina dingin.
    Ei taksa bunga hin hrietna chi nga a uma, chuong chu a hre naw ei um nawh. Amiruokchu, hei hril hrim hrim ei tih. chuong hai chu 1) Mit 2) Hnar 3) Nakawr 4) Bau (Mouth) 5) Thema hrietna (feeling). Mitin iengkim ei hmu a, hnar in rim, thil rim chi tin reng ei hriet a, nakawr hin thil ri po po ei hriet bawk. Chun bau hin ei thil fak po po, a thlum a al, a thur, a phak hai ang hi a hriet vawng bawka. Chun kut le ke ni leh, ei vun hin thema hrietna le tawka hrietna an nei tha em em bawk a nih.
     Hieng hriet na (sense) pali, mit, Hnar, nakawr le bau hai hi remchang em em in lu-a hin an buk vawnga, ieng ieng am a nih khawm insawr tawn thei na ding a a varna a alo thlung khawm a ni meu si. Tarmit dam hi mihriemin in ei la tul ding a ni ti a lo hriet em em el. Chuleiin, a bun vel a remchang thei na ding a mit le nakawr hi chuong kawnga insawrtu thei dinga a hei rel vel dan dam hi, a pui a nih. Lalpa Pathien ngaituona lo inthuok zie varzie hi mihriem isuisuok phak ding chi a lo ni naw hrim hrim. Mit zawn taka a darthlalang hai bela, a lo man dettu, a kuong innghatna dinga nakawr a hei in buok dan dam hi ngaituo tham a tling. Chuong ni lo in nakawr dam hi hmun dang dai a, khup an nawleh kerai a dam hin lo inbuok lem el ta sien chu, tarmit bun chu remchang ta naw hleng a ti leh. Thingkung ah pa to tut khawm ang vieu atih.
    Chun, lu-a sam a hei intotir kher kher dam hi mihriem hmel a suk tha pha em em bawk. Lu le hmel a suk thain a suk mawi el baka thilhring tur nei hai ise nat ding laka veng himtu thatak pakhat a ni bawk. Ei thil hriettheina (sense) hai inthlung khawmna tak a ni lei hin thilhring tur nei, hieng khuoi le phaivang le a dang dang hai hin belin se rawp el hai sien chu ei sense-hai chu a suk buoi in a sukchau thei khawm ring a um tho a nih. Chuleiin, sam hi lu le hmel sukmawitu tha tak a ni leiin a pawimaw em em. Nunghak ieng anga hmel\ha khawm nisien a samin a zir naw chun, nunghak hmel\ha le ditum a tling thei ngai nawh. Nal hun tawk taka, a dar vaw deu hnaka tana a hei inthla sieu el chun a mawiin arun a na em em a, a bawk chung lai dam inkir deu chata a hei khuoi thlep dam chu tur antak nuom hle. nakawr nal mang lo khawm an khum mawi hne hle bawk. Pasal khawm nuhmei khawm anhmel a lo \harak naw a ni khawma an sam siemdan le chei danin a zir phawt chun an nal in a en an inhawi el chu a nih. a tu tu khawma an sam kawk rel rulin ‘Tanbubel,’ ei ti ang dam hin hei vaw ta sien chu, hmu pei um naw em em an ta, mi var tak khawm invet hmu’n ei hmu el ding a nih. Hienga inthawk hin lua sam hai pawimaw zie chu ei hriet sa khawma ei hriet zuol thei a ni chuh.Chuong ang peiin sam hi mi tamtak ta dinga fakzawngna thatak el a lo ni bawk. Chei thata hmel sukthatu, chei that lova hmel suksetu ani leiin, lu-vawtu, sam siemtu, an lo uma, chuonghai chun an mihriem chanpui hai luah sam chu fakzawngna le nau-le-te, suongkuo chawmna’n an lo hmang tah a, a remchang takzet. Hieng po po hi Lalpa Pathien remruotthiem na lei vawng a ne’l sih a.
    Hreitna (sense) chi dang dang hai tangkai zie chu mi mawltak khawm a hril tam ngai lova ei hriet sa vawng ani leiin, an pawimawna le \angkaina chu hril sa chuong kher dal ei tih. Amiruokchu, them le tawk a hrietna (sense) hi la hei hril kawi nawk ei tih. Hi hrietna (feeling) hi ei kut le ke le taksa tuomtu vun a hai hin a um vawnga, a \angkai tak zet. Thimtham ah, mit-in tangkaina a va nei ta nawna hmuna khawm, hei them le hei tawka hriet theina ei Pathien chun a mi lo la pek nawk peina a hin ei vanneiin Lalpa Pathien thilsiem ropui zie hai hi a lo mak ngei. Zanthima khawm thlihring rul amanih le a dang dang, hieng intit le u\awkhai ang dam hi lo sirin lo tawk pal ta ang inla, ei ke le ei kuthai khan a zuk hrietnal thei nghala, ei \i leiin ei inchawm zawk hlak nghe nghe a ni hi. Ei taksa tuomtu vun khawm hin feeling anei \ha em em, hei zal inla, khum annawleh \uong amanih a hei zal ta ang inla, thilhring ieng amanih zuk del fu inla chu ei hnungzang vun khan a lo hriet nal el bawk.
    Chun a tawpna taka dingin kut zie (Kutpha le kut para) inrin chite te, ei ihrit fuk rak lo hai khawm hi an lo tangkai em em el chu tie. Mihriem ei hung upa deu deuva, kutpar zie hai khawm hi a \awl am ei ti ding a nam zo, zakawkil hang kil ei tuma, ei hmet pel peia, a kil an tak em em el. Kutpui le kutchal hin zakawkil chu ei hei hmet de a, kutzie tawl le nam ta na na na chun, ei hmet pel (slip) peia, zakawkil ding le sut ding khawmhin hun sawttak ei khawral el hlak chu a lonih. Chuleiin Pathien thilsiem hrim hrim hi a lo \angkaiin a lo pawimaw tawl em em el. Ei hril ta ang khan kutpha zie dam hi ienga ei ngai lem lo an ni a, anachu, a lo \angkai tak meu meu. Pathien thilsiemhai hrim hrim hi a pawimaw naw a lo um der nawh a lo nih.

Tuesday, 17 May 2011

NGAWLVAWINA – NATNA (ADDICTION – A DESEASE)

Emmanuel Zoramsang

Kum 2009 a field Work a ka fe na pakhat a chun inruithei thila lo inhmang enkawlna PRENA an ti chu Mumbai a inthawkin darker 2 lam vel cho, hmun finriel taka um, Tuipui kam a um ania, a sier hai chu Tuipui tle pur chun an huol vela a, mihriem danghai khawsakna in a chiem phaknaw na hmuna chun an hoi in lungril khawm a hadam in an thieng nuom hle in ka hriet. Hi takah hin mi 50 vel an uma chutaka a tam lem hai chu papui, putar dam an uma, a tamlem chu thalai an nih. Then khai chu Family Background tha tak2 a inthawka hung dam an na, A then hai ruok chu mi rimse tete khawm an um bawk. Hi hmuna an Room sei rul sungah ka hei lut chun, Slogan nal le mawi tak tak inziek an tar lang nghen hnguon a, ka lawn pum chun an slogan hai chu a dawt dawt in ka hei tiem phei peia; ‘ADDICTION – A DESEASE’ (NGAWLVAWINA - NATNA) ti thu inziek ka hei hmu chun mak danglam ka ti a, a thu umzie tak tak ka zuk hrietthiem phak el sie naw. Ngawlvawina hi natna an zuk ti el chu a law ngaina ka hriet tan naw a suonnithlakin ‘ADDICTION – A DESEASE’ ti hi ka lungril ah an ri ta ngat ngat el anih. A staff hai zuk indawn chieng ding hlak in kan thlahrung deu bawk si, chungchun karkhat hnunga ka fieldwork zo chun kan Hostel tieng kan lawi hnung chun ‘ADDICTION – A DESEASE’ ti thu hi a umzie fie lem zawngin internet le Library a lekha bu dang dang hai ka zuk rawn ta lem anih.

Ei khawtlang Saikhawpui a hin hmasawnna chi hran hran ei hmu a, kum 10 liem ta le vawisun a ei hun hmang ei hang tekhie chun danglamna nasatak zuk tiem el seng lo ei hmu in ei hriet ring a um. Chulaizing chun danglamna (Change) ei ti hin Danglamna tha (Positive change) le Danglamna thalo (Negative change) khawm tam tak hriet le hmu ding a um. Ei khawtlang a danglam pei ang in ei nunphung (Culture) khawm a sawi danglam nasa hle. Ei in cheidan, ei fak nuom zawng, ei ngai nat zawng, ei pathien biek dan, ei chak zawng le a dang dang hai hi ei changkang ang peia ei hmang thiem a poimaw tak zet anih. Ei khawtlang a danglamna (Change) ei chang ta hei le ei la chang pei ding hai hi danglamna tha (Positive change) nisien nuom a um hle. A biktakin inruithei thil chungchang hei focus deu inla, ei khawtlang a ngei khawm inruithei thil a hung hluor in ei khawtlang nun inhawi tak le thienghlim tak hi a suk danglam nasa hle anih. Hieng a ngawlvawina le ei in the thei tan aw si si chun ngawlvawi hai enkawl dan le an nun hrietthiem pui a tul tak zet anih.

Mi pangngai ngaidan chu ngawlvawina chu nungchang tha naw ani deu taka wm e. ngawlvawi hai chu an um tha nuom naw a, ruithei thil an thaw a, a ngawl an in vawi ani el a; chuleiin an umtha nuom naw ra ani deu tak anih. Psychologist (Mihriem lungril inchuktu) hai chun ngawlvawi hai hi lungril indiklo an ti bawk. Dan inchukna tieng en chun ngawlvawina chu dan bawsietna ani ruolin pawitawkna an ti bawk a, chun ngawlvawina hin pawitawkna le inruokna thilah an hnamhnawi hlak bawk ti in an hril.

Mithiem han Extensive Research (Inchuok chiengna) an nei na a an hmusuok chu NGAWLVAWINA HI NATNA ani tiin an hril. Ei pawm zawng ani ve dim chu. Mi tamtak chun natna a ngai theilo khawm an um tho. Thenkhat ruok chun natna ani ti hin an hmin hle bawk anih. Ngawlvawi hai enkawlna kawngah lem chun ngawlvawina hi natna ani ti hin channel hraw fuok an hawilem an ti nghe nghe anih. Nang teh iengtinam ngawlvawina hi i ngai ve a?

‘Ngawlvawina hi natna ani ie’ an lo ti na san tawiten hei suklang tum ei tih. Damdawi tieng inchukna a chun a hnuoia mi hai hi a um ani chun natna anga ngai anih. 1. Agent (Natna intlungtirtu) a um a ngai. 2. Epidemiology (Natna inkaisawng dan) a um a ngai. 3. Pathogenesis (Hliemna/Pangngailo na) a um a ngai. 4. Syndrome (Pangngailo a in lang/Hliemna inlang suok) a um a ngai.

Ngawlvawi hi natna ei hang ti na san chu a chunga ei point ziek hai hi a um vawng lei anih. Natna intlungtirtu (Agent) chu Zu am ani, Damdawi am ani ani thei. Chun inkaisawng dan (Epidemiology) chu Zu dawn an naw le Damdawi thaw ani el a nih. Pathumna a chun natna alo kai a; chu natna chun hliemna (Pathogenesis) an tlungtir dan chu Ngawlvawi hin Taksa, Lungril le Thlarau hliemna tam tak an tlungtir anih. Chun a palina a chun Taksa, lungril le thlarau hliemna chu a hung inlang suok (Syndrome) ta hlak anih.

Chu leiin Ngawlvawi hai chu damnaw an ni na san chu ei inkaisawng thei a, taksa lungril le thlarau natna tamtak an tlun bakah natna chi hran hran tamtak an tlun bawk a, natna bulpui tak (Primary Desease) ti thei ani nghe nghe awm ie. Chuleiin a hringsawng natna sukdam ding chun a natna bulpui tak sukdam a ngai hmasa phawt anih. Chun hi natna hi enkawl that naw chun zuol tieng pan pei chie natna ani a, a tawpa lem chun thipui thei natna ani nghe nghe anih. Amiruokchu hi natna hi sukdamthei natna ani a, natna dang ang bawk in enkawl chun dam thei ani a enkawl lo chun thipui thei anih. Nang the NGAWLVAWINA hi I natna alo ni ve pal el am? Ani chun in enkawl vat rawh, I natna kha THINA chen intlun tirthei tu ani kha.

Wednesday, 11 May 2011

WHO IS GOD?

God is Lord Almighty ... Omnipotent King ... Lion of Judah ... Rock of Ages ... Prince of Peace ... King of Kings ... Lord of Lords ... Provider ... Protector ... Paternal Leader ... Ruling Lord ... and Reigning King of all the universe. He is Father ... He is Helper ... He is Guardian ... and He is God. He is the First and Last ... the Beginning and the End. He is the Keeper of creation and the Creator of all He keeps. He is the Architect of the universe and the Manager of all times. He always was, He always is, and He always will be. Unmoved, unchanged, undefeated, and never undone.
He was bruised and brought healing. He was pierced and eased pain. He was persecuted and bought freedom. He was dead and bought life. He is risen and brings power. He reigns and brings peace. The world can't understand Him, the armies can't defeat Him, the schools can't explain Him, and the leaders can't ignore Him. Herod couldn't kill Him, the Pharisees couldn't confuse Him, the people couldn't hold Him. Nero couldn't crush Him, Hitler couldn't silence Him, the New Age can't replace Him, and Donahue can't explain Him away.
He is Light, Love, Longevity, and Lord. He is Goodness, Kindness, Gentleness, and God. He is Holy, Righteous, Mighty, Powerful, and Pure. His ways are right, His word is eternal, His will is unchanging, and His mind is on me. He is my Redeemer, He is my Savior, He is my guide, and He is my peace. He is my joy, He is my comfort, He is my Lord, and He rules my life. I serve Him because His bond is love, His burden is light, and His goal for me is abundant life. I follow Him because He is the Wisdom of the Wise, the Power of the Powerful, the Ancient of Days, the Ruler of Rulers, the Leader of Leaders, the Overseer of the overcomers, and the Sovereign Lord of all that was and is and is to come. And, if that seems impressive, how about this? His goal is a relationship with ME!
He will never leave me, never forsake me, never mislead me, never forget me, never overlook me, and never cancel my appointment in His appointment book. When I fall, He lifts me up. When I fail, He forgives. When I am weak, He is strong. When I am lost, He is the way. When I am afraid, He is my courage. When I stumble, He steadies me. When I am hurt, He heals me. When I am broken, He mends me. When I am blind, He leads me. When I am hungry, He feeds me. When I face trials, He is with me. When I face persecution, He steels me. When I face problems, He comforts me. When I face loss, He provides for me. When I face death, He carries me Home.
He is everything for everybody, everywhere, every time, and every way. He is God. He is faithful, I am His, and He is mine. And, here is the reason I feel so secure: God said it, I believe it, and that settles it. God is in control, I am on His side, and that means all is well with my soul.
Hallelujah! 

Share

Twitter Delicious Facebook Digg Stumbleupon Favorites More